Randomizowane badania kontrolowane wskazują, że codzienna suplementacja witaminą D wydaje się obniżać ryzyko ostrych infekcji dróg oddechowych u dzieci i młodzieży, jednak u osób dorosłych takich korzyści już nie odnotowano [1]. Nie stwierdzono również, by witamina D skutecznie wzmacniała odpowiedź przeciwciał na szczepienia przeciwko grypie [2].
Witamina E i odporność: co pokazują badania?
A jak wygląda sytuacja w przypadku witaminy E? W wielu źródłach znaleźć można informację, że pod nazwą „witamina E” kryje się osiem różnych tokoferoli i tokotrienoli [3]. W badaniach wykazano jednak, że przed objawami niedoboru chroni nas tylko alfa-tokoferol [3]. Z tego względu alfa-tokoferol uznaje się za jedyną pełnoprawną formę witaminy E i to właśnie ten związek znajduje się w składzie suplementów diety [3].
Dane obserwacyjne sugerują, że osoby deklarujące przyjmowanie witaminy E skuteczniej zwalczają zapalenie płuc [4]. Do ostatecznego potwierdzenia tej zależności potrzebne są jednak badania interwencyjne. Jak się okazuje, w porównaniu z placebo, witamina E znacząco wzmacnia odporność po szczepieniach przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B oraz tężcowi [5]. Podobnego efektu nie zaobserwowano jednak w przypadku szczepień przeciwko błonicy czy zapaleniu płuc [5]. Jedno z randomizowanych badań kontrolowanych wykazało, że suplementacja witaminą E u osób starszych nie zmniejsza liczby infekcji dolnych dróg oddechowych (takich jak zapalenie płuc), ale ogranicza częstotliwość występowania infekcji górnych dróg oddechowych (np. przeziębienia), o około 20% w skali roku [6]. Niestety inne badanie z zastosowaniem tej samej dawki nie wykazało żadnych korzyści profilaktycznych, wręcz przeciwnie: zaobserwowano zaostrzenie przebiegu infekcji – objawy były liczniejsze i cięższe [7]. Stwierdzono, na przykład, większe prawdopodobieństwo wystąpienia gorączki i konieczności ograniczenia aktywności [7].
Badanie ATBC: zaskakujące wyniki dla 15 000 uczestników
Jak do tej pory największym badaniem nad witaminą E w kontekście infekcji dróg oddechowych było badanie ATBC (Alpha-Tocopherol, Beta-Carotene Cancer Prevention Study) [8], w którym blisko 15 000 palaczy przydzielono losowo do grup przyjmujących albo witaminę E, albo placebo, na okres około pięciu lat. W ogólnym rozrachunku między grupami nie stwierdzono żadnych różnic [9], ale analiza w podgrupach ujawniła, że, o ile u osób palących mniej i mieszkających w miastach ryzyko przeziębienia spadło o około 50%, o tyle u osób palących więcej i mieszkającym poza miastami ryzyko przeziębienia wzrosło o około 50% [10]. Jak podsumowali badacze: „Wyniki te sugerują, że, dopóki działanie witaminy E nie zostanie lepiej poznane, należy zachować ostrożność w formułowaniu zaleceń w zakresie zdrowia publicznego dotyczących jej suplementacji” [10].
W tym samym badaniu podobny obrót przybrały wyniki dotyczące zapalenia płuc [11]. Ogólnie rzecz biorąc nie wykazano, by witamina E swoją skutecznością przewyższała placebo [11]. Dalsza analiza wykazała jednak, że suplementacja wydaje się zmniejszać ryzyko zapalenia płuc u osób palących mniej i aktywnych fizycznie [12]. Jednocześnie jednak to ryzyko podnosi w przypadku osób palących więcej i prowadzących siedzący tryb życia [12]. Wyższe wskaźniki zachorowań na zapalenie płuc odnotowano również u osób przydzielonych do grupy przyjmującej witaminę D [13]. Dotyczyło to badanych zarówno o niskiej, jak i wysokiej masie ciała, ale, co ciekawe, tylko tych, których dietę charakteryzowało wysokie spożycie witaminy C [13]. Stwierdzono też, że wśród osób dużo palących i spożywających duże ilości witaminy C suplementacja witaminy E zwiększa ryzyko zachorowania na gruźlicę [14].
Trzeba jednak zaznaczyć, że w świecie naukowym takie analizy post-hoc nie są mile widziane – prowadzić mogą bowiem do odkryć przypadkowych i fałszywych [15]. Dlatego też powyższe ustalenia traktować powinniśmy wyłącznie jako wstępne wskazówki do dalszych badań.
Ogólna śmiertelność w badaniu ATBC była zbliżona w grupach przyjmujących witaminę E i placebo (Wykres 1) [16], choć, ponownie, w niektórych podgrupach życie badanych wydawało się ulegać skróceniu lub wydłużeniu [17].
Przeprowadzono już dziesiątki kontrolowanych badań klinicznych nad witaminą E. W większości metaanaliz powiązano ją z niewielkim, lecz realnym i wyraźnym wzrostem ryzyka śmierci [18]. Innymi słowy, kupowanie suplementów z witaminą E może być, w gruncie rzeczy, inwestycją w krótsze życie. W analizie obejmującej 46 badań w grupach przyjmujących witaminę E zmarło 12% uczestników, w porównaniu do około 10% w grupach placebo [19]. Tak na marginesie: jest to wynik zbliżony do wzrostu śmiertelności obserwowanego przy suplementacji beta-karotenem – około 14% vs. 11% (wykazane w analizie 26 badań randomizowanych) [19].
Witamina E a rak prostaty: ryzyko, które zaskoczyło naukowców
Celem badania ATBC było sprawdzenie, czy suplementacja przeciwutleniaczy (np. witaminy E czy beta-karotenu) może wspomagać profilaktykę raka płuc u palaczy [16]. Jak się okazało, witamina E nie miała żadnego wpływu na ryzyko wystąpienia tego nowotworu, a beta-karoten niespodziewanie ryzyko zachorowania wręcz zwiększył [16]. Przy okazji zauważono jednak, że witamina E zdaje się obniżać częstotliwość występowania raka prostaty [20]. Obserwacja ta stała się inspiracją dla badania SELECT – największego w historii naukowego eksperymentu w zakresie profilaktyki nowotworowej [21]. Ponad 35 000 mężczyzn losowo przydzielono do grup przyjmujących witaminę E, selen, oba te składniki jednocześnie albo, w ramach kontroli, placebo [22]. Suplementacja selenu nie przyniosła żadnej istotnej różnicy, jednak u mężczyzn przyjmujących wyłącznie witaminę E ryzyko zachorowania na raka prostaty wzrosło o 17% [22]. Można więc prognozować, że na 100 mężczyzn przyjmujących witaminę E przez okres 10 lat u jednego lub dwóch suplementacja doprowadzi do rozwoju raka prostaty [22].
Źródło: NutritionFacts.org
Bibliografia:
[1] Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory infections: a systematic review and meta-analysis of aggregate data from randomised controlled trials – PubMed
[2] Impact of Vitamin D Supplementation on Influenza Vaccine Response and Immune Functions in Deficient Elderly Persons: A Randomized Placebo-Controlled Trial – PubMed
[3] Tocopherols, tocotrienols and tocomonoenols: Many similar molecules but only one vitamin E – PubMed
[4] Predictors of inhospital mortality and re-hospitalization in older adults with community-acquired pneumonia: a prospective cohort study – PubMed
[5] Vitamin E supplementation and in vivo immune response in healthy elderly subjects. A randomized controlled trial – PubMed
[6] Vitamin E and respiratory tract infections in elderly nursing home residents: a randomized controlled trial – PubMed
[7] Effect of daily vitamin E and multivitamin-mineral supplementation on acute respiratory tract infections in elderly persons: a randomized controlled trial – PubMed
[8] Vitamin E administration may decrease the incidence of pneumonia in elderly males – PubMed
[9] Vitamin C, vitamin E, and beta-carotene in relation to common cold incidence in male smokers – PubMed
[10] The effect of vitamin E on common cold incidence is modified by age, smoking and residential neighborhood – PubMed
[11] Vitamin E and beta-carotene supplementation and hospital-treated pneumonia incidence in male smokers – PubMed
[12] Subgroup analysis of large trials can guide further research: a case study of vitamin E and pneumonia – PubMed
[13] Vitamin E supplementation and pneumonia risk in males who initiated smoking at an early age: effect modification by body weight and dietary vitamin C – PubMed
[14] Vitamin E supplementation may transiently increase tuberculosis risk in males who smoke heavily and have high dietary vitamin C intake – PubMed
[15] Interpreting the results of secondary end points and subgroup analyses in clinical trials: should we lock the crazy aunt in the attic? – PubMed
[16] The effect of vitamin E and beta carotene on the incidence of lung cancer and other cancers in male smokers – PubMed
[17] Modification of the effect of vitamin E supplementation on the mortality of male smokers by age and dietary vitamin C – PubMed
[18] Vitamin E supplementation and mortality in healthy people: a meta-analysis of randomised controlled trials – PubMed
[19] Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases – PubMed
[20] Effects of alpha-tocopherol and beta-carotene supplements on cancer incidence in the Alpha-Tocopherol Beta-Carotene Cancer Prevention Study – PubMed
[21] Selenium and vitamin E: interesting biology and dashed hope – PubMed
[22] Vitamin E and the risk of prostate cancer: the Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial (SELECT) – PubMed