Czy weganie mają niższą gęstość mineralną kości i wyższe ryzyko rozwoju osteoporozy?

Wstęp: Jaki jest wpływ diety wegańskiej czy wegetariańskiej na gęstość masy kostnej? Jakie inne czynniki mają tutaj znaczenie? Odpowiedź poznamy w tym artykule. Zapraszamy do lektury.

Szacuje się, że w skali światowej na osteoporozę cierpi 200 milionów ludzi [1]. Sama nazwa pochodzi z języka greckiego i dosłownie oznacza „dziurawą kość” [1]. Choroba przejawia się niedostateczną mineralizacją kości lub nadmierną utratą masy kostnej, a niejednokrotnie oba te procesy zachodzą jednocześnie [1]. W efekcie kości stają się kruche i bardziej podatne na złamania [1]. Najważniejszym czynnikiem prewencyjnym złamania osteoporotycznego jest gęstość mineralna kości [1]. Czy możemy ją jakoś wspomóc dietą? Wiemy na pewno, że na zwiększenie gęstości mineralnej kości przekłada się wysokie spożycie produktów roślinnych [1].

Rośliny zawierają szeroką gamę mikro- i fitoskładników, które mogą w znaczącym stopniu wspierać zdrowie kości [1]. Pracownicy opieki zdrowotnej powinni więc promować zwiększenie spożycia produktów roślinnych, szczególnie wśród osób w średnim wieku [1]. Zaznacza się tutaj, że te zalecenia mają zastosowanie u każdego, niezależnie od indywidualnego sposobu odżywiania każdego z pacjentów [1]. Oznacza to, że włączenie do diety większej ilość zdrowych produktów roślinnych może wesprzeć profilaktykę osteoporozy nawet u osób, które na co dzień żywią się głównie mięsem, czy jedzeniem o wysokim stopniu przetworzenia.

Z drugiej strony dieta oparta w większym stopniu na produktach odzwierzęcych została powiązana z kruchością i wyższym ryzykiem złamań kości [2]. Można więc przypuszczać, że rzadziej na osteoporozę powinny chorować osoby na diecie roślinnej [2]. Co na to badania naukowe?

Pierwsze badanie w tym zakresie opublikowano ponad 50 lat temu, w 1972 r.: „Zapadalność na osteoporozę wśród wegetarian i wszystkożerców” [3]. Jakie były wyniki? Wśród wegetarian zaobserwowano zdecydowanie większą gęstość mineralną kości niż wśród wszystkożerców [3]. Żeby było ciekawiej, średnia gęstość kości wśród wegetarian po 70. roku życia była większa niż wśród mięsożerców po 50. roku życia [3]. Te wyniki sugerują, że, w porównaniu z wszystkożercami, wegetarianie mają niższe prawdopodobieństwo zachorowania w podeszłym wieku na osteoporozę [3].

Niestety, jak się okazuje, naukowcy popełnili tutaj błąd [4]. Obecnie do pomiaru gęstości kości służy badanie densytometryczne DEXA, jednak ta metoda pojawiła się dopiero w latach 80. XX w. Autorzy tego badania wykorzystali więc zwykłe badanie rentgenowskie i w dodatku źle odczytali wyniki [4]. Więcej punktów dostawały kości, które na zdjęciach rentgenowskich były ciemniejsze, a powinno być dokładnie na odwrót: kość ciemniejsza to kość o mniejszej gęstości mineralnej [4]. Prawidłowe wnioski z badania brzmiałyby zatem następująco: w porównaniu z wszystkożercami, wegetarianie mają wyższe prawdopodobieństwo zachorowania w podeszłym wieku na osteoporozę [4].

W ciągu kolejnych 40 lat przeprowadzono w tym zakresie dziewięć badań z udziałem tysięcy uczestników [5]. Ogólnie rzecz biorąc, wyniki sugerują, że dieta wegetariańska, a w szczególności wegańska, wiąże się z niższą gęstością mineralną kości [5]. Jest jednak jedno „ale”: związek ten jest nieistotny klinicznie, co oznacza, że różnica była na tyle niewielka, że nie miałaby żadnego znaczenia dla zdrowia ludzi [5]. Zatem rzekomy szkodliwy wpływ diety wegetariańskiej na zdrowie kości, z klinicznego punktu widzenia, po prostu nie istnieje [5].

Należy również zaznaczyć, że w tych badaniach nie uwzględniono kluczowych czynników zakłócających, np. różnic w masie ciała [6]. Wiadomo przecież, że osoby otyłe mają mocniejsze kości [7]. Dlaczego? Bo na co dzień noszą ze sobą dodatkowe 25, a może nawet i 50 kg. To tak jakby chodzić wszędzie z 50-kilogramowym plecakiem ‒ dodatkowy ciężar zawsze przekłada się na mocniejsze kości. Przecież sposobem na zbudowanie silnych kości są właśnie ćwiczenia z obciążeniem. Dlatego właśnie wyższa masa ciała równa się wyższej gęstości mineralnej kości. A zważywszy na to, jak niskie są wskaźniki występowania otyłości wśród wegetarian, a w szczególności wegan, nic dziwnego, że w tej grupie średnia gęstość mineralna kości jest niższa niż wśród osób na diecie tradycyjnej. No dobrze, ale kogo interesuje, czy w tym badaniu uwzględniono czynnik masy ciała, jeśli wyniki nie były nawet istotne klinicznie? Zatem w 2009 r. odpowiedź na pytanie „Czy wegetarianizm jest poważnym czynnikiem ryzyka złamania osteoporotycznego?” brzmiała jeszcze: nie [6].

W 2018 r. opublikowana została najnowsza metaanaliza dotycząca weganizmu i wegetarianizmu w kontekście gęstości mineralnej kości [8]. Przeanalizowano tutaj 20 badań, z udziałem dziesiątek tysięcy uczestników [8]. Jakie były wnioski? Wegetarianie i weganie mają niższą gęstość mineralną kości niż mięsożercy [8]. W związku z powyższym, z myślą o profilaktyce utraty masy kostnej, dieta wegetariańska i wegańska powinna być odpowiednio zaplanowana [8]. Ale chwila, czy w tej metaanalizie naukowcy wzięli już pod uwagę różnice w masie ciała?

Nie, nie wzięli [9]. Wykorzystali tutaj tzw. współczynnik surowy, co oznacza, że nie uwzględnili żadnych czynników zakłócających, takich jak masa ciała, wiek, palenie, otyłość, czy aktywność fizyczna [9]. Wyniki są więc niemożliwe do interpretacji [9]. Jeszcze do niedawna nie było chętnych, żeby wrócić do wszystkich tych badań i wprowadzić odpowiednie poprawki. Wszystko zmieniło się w 2020 r.

Tytuł mówi tutaj sam za siebie: „Jeśli uwzględnić czynnik masy ciała, różnice w gęstości mineralnej kości między wegetarianami i nie-wegetarianami stają się marginalne” [10]. Prawdą jest, że wśród wegetarian wartości gęstości mineralnej kości były znacznie niższe niż wśród nie-wegetarian [10]. Tak samo wyglądały jednak wyniki niemal każdego badania, w którym pod względem ilości masy kostnej porównano grupy różniące się między sobą masą ciała ‒ osoby cięższe zawsze mają większą gęstość mineralną kości [7]. Po uwzględnieniu czynnika masy ciała różnice między wegetarianami i nie-wegetarianami straciły istotność nie tylko kliniczną, ale w dodatku i statystyczną [10]. Oznacza to, że niższa masa kostna wśród wegetarian jest, w dużej mierze, wynikiem niższego BMI i mniejszego obwodu w talii [10]. Nie jest to zatem kwestia samego składu diety wegetarian i wegan, tylko związanej z tymi sposobami odżywiania redukcji masy ciała [10].

Należy zaznaczyć, że istotną statystycznie różnicę (0,03 g/cm2) wykazano dla gęstości mineralnej kręgosłupa lędźwiowego [10]. Badacze uznali ją, co prawda, za mało istotną klinicznie [10], ale czy słusznie? Dane w zakresie odtwarzalności pomiarów gęstości mineralnej kości w codziennej praktyce lekarskiej pokazują, że jeśli kilka razy powtórzyć to samo badanie, w wynikach pojawiają się pewne rozbieżności [11]. Różnica istotna klinicznie musi być więc czymś więcej niż wynikiem zróżnicowania nieodłącznego dla tego typu badań. W przypadku gęstości mineralnej kręgosłupa, za różnicę istotną klinicznie uznać by można rozbieżność w wysokości przynajmniej 0,05 g/cm2 [11]. Wygląda więc na to, że badacze mieli tutaj rację ‒ wykryta różnica w gęstości mineralnej kręgosłupa lędźwiowego rzeczywiście wydaje się mało istotna klinicznie [11]. Można więc założyć, że weganie i wegetarianie mieliby taką samą gęstość mineralną kości jak mięsożercy, gdyby tylko taka sama była też ich masa ciała [12]. Nie zmienia to jednak faktu, że osoby na diecie roślinnej ważą z reguły mniej, co samo w sobie stanowi czynnik ryzyka złamań kości [12]. Wszystkie osoby o niskim BMI, niezależnie od tego, na jakiej są diecie, powinny wykonywać regularne badania profilaktyczne w kierunku osteoporozy [12].

Źródło: nutritionfacts.org

[1] Berg J, Seyedsadjadi N, Grant R. Increased Consumption of Plant Foods Is Associated with Increased Bone Mineral Density. J Nutr Health Aging. 2020;24(4):388-97.
[2] Melaku YA, Gill TK, Appleton SL, Taylor AW, Adams R, Shi Z. Prospective Associations of Dietary and Nutrient Patterns with Fracture Risk: A 20-Year Follow-Up Study. Nutrients. 2017;9(11):1198.
[3] Ellis FR, Holesh S, Ellis JW. Incidence of osteoporosis in vegetarians and omnivores. Am J Clin Nutr. 1972;25(6):555-8.
[4] Meema HE. What’s good for the heart is not good for the bones? J Bone Miner Res. 1996;11(5):704.
[5] Ho-Pham LT, Nguyen ND, Nguyen TV. Effect of vegetarian diets on bone mineral density: a Bayesian meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2009;90(4):943-50.
[6] Lanham-New SA. Is „vegetarianism” a serious risk factor for osteoporotic fracture?. Am J Clin Nutr. 2009;90(4):910-1.
[7] Qiao D, Li Y, Liu X, et al. Association of obesity with bone mineral density and osteoporosis in adults: a systematic review and meta-analysis. Public Health. 2020;180:22-8.
[8] Iguacel I, Miguel-Berges ML, Gómez-Bruton A, Moreno LA, Julián C. Veganism, vegetarianism, bone mineral density, and fracture risk: a systematic review and meta-analysis. Nutr Rev. 2019;77(1):1-18.
[9] Appleby PN, Key TJA. Letter: Veganism, vegetarianism, bone mineral density, and fracture risk: a systematic review and meta-analysis. Nutr Rev. 2019;77(6):451.
[10] Karavasiloglou N, Selinger E, Gojda J, Rohrmann S, Kühn T. Differences in Bone Mineral Density between Adult Vegetarians and Nonvegetarians Become Marginal when Accounting for Differences in Anthropometric Factors. J Nutr. 2020;150(5):1266-71.
[11] Lodder MC, Lems WF, Ader HJ, et al. Reproducibility of bone mineral density measurement in daily practice. Ann Rheum Dis. 2004;63(3):285-9.
[12] Shapses SA. Do We Need to Be Concerned about Bone Mineral Density in Vegetarians and Vegans? J Nutr. 2020;150(5):983-4.